An Extract from my Historical Epic

माधव उवाच प्राणभाजः श्वसन्तीति किमु चित्रं धरातले । यः कीर्त्या स्मर्यते प्राप्तजन्मान्तरः स जीवति ॥ १ ॥ अस्त्यगस्त्यपदज्योत्स्नापावनीकृतभूतले । देशः कर्णाटको नाम विपुले दक्षिणापथे ॥ २ ॥ किष्किन्धामभिसिञ्चन्ती नीलाच्छजलपूरिता । वहत्यपरगङ्गेह तुङ्गभद्रा सरिद्वरा ॥ ३ ॥ तत्र मुम्मुदिसिंहेयो मृगेन्द्रसमतेजसा । स्वीचक्रे विक्रमेणैव राज्यं निहतकण्टकम् ॥ ४ ॥ स पृथग् आक्रमन्तौ तौ निर्वर्त्य यादवेश्वरौ । कालेऽपि यवनाक्रान्ते बुभुजे मेदिनीं चिरम् ॥ ५ ॥ तस्मिन् कालक्षयाद् याते पञ्चत्वमात्मजस्ततः । तस्य कम्पिलदेवस्तु प्रशसास वसुन्धराम् ॥ ६ ॥ तुरुष्कः कृच्छ्रमापन्नस्तस्मिन् पृथ्वीं प्रशासति । घोर्शाष्पः कश्चिद् आगत्य प्रपेदे शरणं किल ॥ ७ ॥ अग्रे गत्वा नृपस्याऽथ कम्पिलेशस्य दुःखशः । घोर्शाष्पस्तमुवाचेदमसंस्थुलं ततो वचः ॥ ८ ॥ तुरुष्क उवाच दुष्टेभ्योऽन्विष्यमाणस्य यदि चेद् अभयं नृप । प्राप्यमत्र गृहाणाऽस्मान्नो चेद् यास्यामि कुत्रचित् ॥ ९ ॥ राजोवाच कोऽसि कस्य सुतश्चाऽसि किंवीर्यः किंपराक्रमः । भयं ते विद्यते कस्मात्तन्ममाऽचक्ष्व तत्त्वशः ॥ १० ॥ तुरुष्क उवाच तुरुष्काणां कुले जातो घोर्शाष्पश्चाऽस्मि नामतः । किमात्मश्लाघया ब्रूयां वीरं जना वदन्त्युत ॥ ११ ॥ घीयाशुद्दीनराजस्य स्वस्रीयोऽस्मि कुलोद्वहः । तुरुष्केशस्य हिंस्रस्य भ्रातृव्यो मन्दभाक्तथा ॥ १२ ॥ वृद्धे जीवति सम्राजि नीत्या च विक्रमेण च । सिन्धोरशमयं कूले मोघलानामधिक्रमम् ॥ १३ ॥ पश्चाद्दिवं प्रयाते तु तस्मिन् भूपे नृशंसकः । अस्तम्भयत्तुरुष्काणां नृपत्वे स्वं मुहम्मदः ॥ १४ ॥ निष्कारणप्रमत्तेभ्यो राड्भ्यो यतोऽतिदुःसहः । गुणस्तस्माद् मदाक्रान्तः गुणिनः समपीडयत् ॥ १५ ॥ सागराख्यस्य दुर्गस्य स्वाम्यहं नाऽसहे ततः । दम्भोन्मीलितनेत्रस्य तस्यैतल्लोकमर्दनम् ॥ १६ ॥ श्रुत्वैतद् रुषमापन्नो हा दीनं द्रोहिनं न्विति । सः प्रकृतिविरोधी मां तदा कष्टम् अघोषयत् ॥ १७ ॥ स्वयं रणभुवं गन्तुं भीरुः स तुग्लुघाधमः । राष्ट्रियं गुर्जरात्रस्य प्रति मां समप्रेषयत् ॥ १८ ॥ स्थितानां च सदा सत्य ईशस्यैकस्य भक्तितः । तद्दूतवाक्यगामिनां विजयो विद्यते ध्रुवम् ॥ १९ ॥ हा तात मातेति च वेदनार्तः क्वणञ्छकृद्मूत्रकफानुलिप्तः । वरं मृतः किं भवने किमाजौ सन्दष्टदन्तछदभीमवक्त्रः ॥ २० ॥ किं वा विजित्याऽथ नयें सुदुष्टं दण्डं प्रति तं बत दण्डनीयम् । किं वा मृतः स्वर्गसुखं भुजेयं पश्यामि हानिं न रणेषु किञ्चित् ॥ २१ ॥ अन्तमेति यदा सर्वो जातोऽस्मिन्पृथिवीतले । क्लीबवज्जीवनादत्र मृत्युरेव गरीयसी ॥ २२ ॥ विचिन्त्यैवं समीपस्थांस्तुरुष्कान्सुकुलोद्भवान् । असृजं महतीं सेनां कृत्वा वचोभिरात्मसात् ॥ २३ ॥ तस्माद् मलिकजादानं महत्या सेनया सह । अशृणोञ्च गृहीतुं मां देवाद्रिमागतं द्रुतम् ॥ २४ ॥ सैनिकान्स्वान्समुत्साह्य स्वयं च दृढमानसः । उल्लोल्लां रभसा तीर्त्वा प्रातर् गोदावरीं नदीम् ॥ २५ ॥ तीरे च कटकं तस्याः सन्निवेश्याऽसि संस्कृतः । व्यूढा सेना मया तत्र त्रिभागा सर्वतोमुखा । विचार्याऽत्मगुणान्सम्यक्स्थानगुणाश्च बुद्धिशः ॥ २६ ॥ बह्रामं दक्षिणे वामे बेदारं मध्यमे तथा । संस्थाप्याऽत्मानमत्रस्तः प्रत्यैक्षे बलमाश्रितः ॥ २७ ॥ वाजिपादावघातैः सो नभः कुर्वन्रजोमयम् । पदातिवारणैर्युक्तो मलिग्जादा समाययौ ॥ २८ ॥ तत्र शूरान्महेष्वासान्मृगराजसामान्युधि । तातारखान-माजीर-रिजाश्रफुल्लमुल्कादीन् ॥ २९ ॥ सेनां चाऽर्णवसंकल्पां गजांश्च गिरिसंनिभान् । मेघोपमान्हयान्दृष्ट्वा भीतांस्तत्रैवमब्रवम् ॥ ३० ॥ एकोऽपि हन्त्येव यथा मृगेन्द्रो मृगान्वनान्ते सुबहून्स्वशक्त्या । ज्ञात्वा तदेतत्समरेऽत्र वीरा विहाय शोकं भवतेद्धशौर्याः ॥ ३१ ॥ आत्मनश्च गुणान्वीक्ष्य दोषान्वीक्ष्य रिपोस्तथा । युध्यध्वं दृढसंकल्पा न हि शोचितुमर्हथ ॥ ३२ ॥ मुक्तेऽथ समरे राजन् कोलाहलो महान् अभूत् । अदृश्यत शरैः शुक्लैः शतचन्द्रं नभस्तलम् ॥ ३३ ॥ मयि च रिपुसन्यस्य हृदं भिन्दति विक्रमात् । जयं हस्तगतप्रायं तदा हाऽचिन्तयं किल ॥ ३४ ॥ उपसर्गाः क्रियायोगे ममाऽजायन्त भाग्यजम् । अश्नुते ना फलं लोके कालो वै दुरतिक्रमः ॥ ३५ ॥ निकृष्टोऽपसदानां सः कृतघ्नानां पुरःसरः । शत्रुसैन्ये च बह्रामो निजां सेनामयोजयत् ॥ ३६ ॥ पराभवं ध्रुवं दृष्ट्वा विद्रोहात्तस्य द्रोहिनः । अगच्छं प्रपलाय्याऽहं सागरदुर्गमुत्तमम् ॥ ३७ ॥ कोशाभावाद् बलाभावाद् अन्नाभावात् कथञ्चन । क्षेमो दुर्गे न वासोऽस्मिंस्त्यक्तो दुर्गोऽपि सागरः ॥ ३८ ॥ शरणार्थी ततो दुर्गाद् द्रवमानोऽहमागतः । पूर्ववृत्तं मया सर्वमुक्तं राजन्यथातथम् ॥ ३९ ॥ दुष्टेभ्योऽन्विष्यमाणस्य यदि चेद् अभयं नृप । प्राप्यमत्र गृहाणाऽस्मान्नो चेद् यास्यामि कुत्रचित् ॥ ४० ॥ राजोवाच त्वयाऽपि त्वज्जनैश्चाऽपि पीडितोऽहं नु यद्यपि । तथाऽपि शरणापन्नं नाऽवमंस्ये कथञ्चन ॥ ४१ ॥ को बिभ्रन्नाम लोकेऽस्मिन्नृपस्य स्याद् अनुद्यमः । त्रातुं नरं भयग्रस्तं स्वीयं शरणमागतम् ॥ ४२ ॥ स्वागतं शक भद्रं ते यावत्स्नायुषु मेऽसृजः । स्युस्तावत्त्वामहं रक्ष्ये प्राणैरपि वचो मम ॥ ४३ ॥ भौतिकेन शरीरेण नश्वरेण चिरस्थितम् । लप्स्यमानं यशः को वा परिहर्तुं समीहते ॥ ४४ ॥ दुर्गं तस्मिन् दृढीकर्तुं व्यस्ते राज्ञि तु काश्चन । याता यामास्ततः कश्चित् तुरुष्कदूत आययौ ॥ ४५ ॥ दूत उवाच सहोषितं त्वया राजन् तुरुष्केशस्य श्रीमतः । कृतघ्नं कृतज्ञस्यैकं कथञ्चिच्छ्रुश्रुमो वयम् ॥ ४६ ॥ यदीच्छसे मृषां सम्यग् उग्रवीर्यस्य काञ्चन । पांशुलं मे प्रयच्छेमं घोर्शाष्पं यवनाधमम् ॥ ४७ ॥ श्रेयस्करं वचस्तूर्णं यदि शाहानुशाहिनः । न चाऽनुमंस्यसे चेत्त्वं हनिष्यसे न संशयः ॥ ४८ ॥ प्रतिदेहि त्वरं राजन् घोर्शाष्पं विघ्नकारिणम् । मृडोऽपि न पुनः सम्राड् नश्चेत्था मर्षयिष्यति ॥ ४९ ॥ परात्मबलमूढाश्चेद् अवरोत्स्यन्ति कुक्कुराः । हस्तिनां यदि पन्थानं पेक्ष्यन्ते ह्यचिरात् किल ॥ ५० ॥ राजोवाच मत्तेभकुम्भस्थलबद्धनेत्रं पञ्चाननं चेद् अवमन्यते सः । कर्ता पुनः किं विगतेन्द्रियः सन् सुतीक्ष्णदन्ताग्रगृभीतकण्ठः ॥ ५१ ॥ आचारो ह्ययमाम्नातः शाश्वतो नो रघोः कुले । इयुः प्राणा इयान्नैव वचनं नः कथञ्चन ॥ ५२ ॥ दूत उवाच यद्येवं व्यवहारस्ते सम्राजं नो मृडं प्रति । मृगयाव्यसनी हन्ता सत्यं त्वा मृगवद् भुवि ॥ ५३ ॥ इत्युक्त्वा निर्ययौ दूतो मानी शाहानुशाहिनः । अस्वीकारं वहन् राज्ञो भर्तारं स्वं पुनः प्रति ॥ ५४ ॥ यातेषु केषुचित्तस्माद्दिनेषु मतिमान्नृपः । शुश्राव नवदुर्गस्थ आक्रमणाय रोषतः ॥ ५५ ॥ कुम्मटदुर्गम् आयान्तं ससैन्यं यवनेश्वरम् । सेनानीभिर्युतं वीरैर्देवगिरेर्द्रुतं द्रुतः ॥ ५६ ॥ मन्त्रयित्वा सभासद्भिः सर्वैश्च मन्त्रिभिः सह । रक्षितुं कुम्मटं दुर्गं निर्णिन्ये कम्पिलीश्वरः ॥ ५७ ॥ दृढीकर्तुं ततो दुर्गं बैचप्पं मन्त्रिणं पुरः । अन्वञ्चमात्मजं राजा काटण्णं समप्रेषयत् । सघोर्शाष्पं शूरं शूरः सत्क्षात्र इव मूर्तिमान् ॥ ५८ ॥ ततो मुहम्मदः शाही देवगिर्यां स्वयं स्थितः । रक्नुद्दीनं समादिशद् आनय द्रोहिनं न्विति ॥ ५९ ॥ अपरेऽहनि संरुद्ध्य दुर्गं शकोऽभितस्ततः । तत्परो निशायां भेत्तुं विश्वस्त आत्मनो बले ॥ ६० ॥ तस्थौ परं स निःसृत्य सशको नृपतेः सुतः । व्यूढं बिभेद तौरुष्कं निःशङ्को धावयन् न्वरीन् ॥ ६१ ॥ आघातं राजपुत्रस्य रौद्रं ते त्वसहिष्णवः । पलायां चक्रिरे तूर्णं तुरुष्का वा इतस्ततः ॥ ६२ ॥ प्रपलाय्याऽरिसैन्यं सः श्रिया परमया युतः । आनिन्येऽरितुरङ्गानां विजयी द्विसहस्रकम् ॥ ६३ ॥ सो नूनचतुराङ्गेन जितोऽनूनबलाधिपः । संगृह्य केषुचित्तु सेनां सप्ताहेषु रुषाऽक्रमत् ॥ ६४ ॥ यस्मिन् सेनापतिं शाही कुद्बुल्मुल्कं चकार ह । शूरममर्षयन्क्रुद्धो रक्नुद्दीनं पराजितम् ॥ ६५ ॥ मलिकानुचरः सोऽपि संस्कृत्य सैन्यम् आत्मनः । दण्डितुं कम्पिलं भूपं प्रयाणं च चकार ह ॥ ६६ ॥ दुर्गारोधं विचिन्त्यैवं भव्यं शाहानुशाहिनः । समन्त्री स्थानदार्ढार्थ्यं दत्तचित्तो बभौ नृपः ॥ ६७ ॥ सङ्ग्रहाद् अश्मनां वीरः शस्त्राणां च तथा नृपः । भटानाम् उग्रवीर्याणां ज्ञानिनां चैव मन्त्रिणाम् ॥ ६८ ॥ अन्नादीनामपां राजा बालुकानां च मन्त्रितः । कुम्मटं कृच्छ्रजय्यं सः कम्पिलः सममन्यत ॥ ६९ ॥ जीर्णोद्धारेऽसमाप्तेऽथ दुर्गस्याऽरिचमूपतिः । त्वराऽगम्याऽरुरोधेष्टं कुद्बुल्मुल्कः प्रतापवान् ॥ ७० ॥ पूर्वात्सेनापतेः स्वं सो दिदर्शयिषुर् उत्तमम् । द्वितीयेऽहनि दुर्गस्य समारेभेऽथ भेदनम् ॥ ७१ ॥ दिग्भ्यस्तिसृभ्य एवैके समये युगपत् तिरः । प्रोत्साहयन्भटान्मा मा काफिरेषु ममर्षत ॥ ७२ ॥ प्राकारं केचिद् आरुह्य वर्मिताः समया शकाः । सन्नधान् रक्षतोऽमर्षा युयुधिरे भयं विना ॥ ७३ ॥ राजाऽपि कृच्छ्रमापन्नो गर्जन् रोषेण सिंहवत् । आनय्य वाहिनीमेकां दुर्गभेदिन आपतत् ॥ ७४ ॥ युध्यमानं नृपं चाऽग्रे दृष्ट्वा संलब्धचेतसः । पुनरुत्साहिता विश्वे बभुवू रक्षणे भटाः ॥ ७५ ॥ शकाः केचिच्छरैर्विद्धः कृत्ताः केचित्तथाऽपरे । उष्णबालुभिरुष्टाश्च मम्रुरन्ये ततस्ततः ॥ ७६ ॥ निदाघ आम्रवत्पेतुस्तुरुष्का दलिता यदा । विरराम तदाऽघातस्तद्रात्रौ रक्षतां वशे ॥ ७७ ॥ अपरेद्युः प्रभातेऽथ कम्पिलेन महौजसा । दुर्गस्याऽग्रे चमूर्व्यूढा नियुद्धं प्रतिमुञ्चता ॥ ७८ ॥ तद्दृष्ट्वाय प्रतिव्यूढा कुद्बुल्मुल्केन साम्प्रतम् । सेनाऽदृश्यत रुष्टेन प्रतिकर्म चिकीर्षता ॥ ७९ ॥ संस्थाप्य पक्षयोर्वाजिवारणौ शस्त्रविच्छकः । चिचाय मध्यमे पत्तिं बुधस्तुरुष्कधन्विनाम् ॥ ८० ॥ श्रीमत्कम्पिलदेवस्य सुनुर्ज्येष्ठः प्रतापवान् । सहाऽश्वेनाऽर्वता धीमान् रामनाथो भयङ्करः ॥ ८१ ॥ बलेन व्यूहमध्येऽरेः पतित्वाऽथ महौजसा । विक्लवान्धावयामास भयभीतान्मृगान् इव ॥ ८२ ॥ निहता बहवस्तस्मिन्तुरुष्का दिवसेऽरयः । बद्धाः केचिद् गृहीताश्च केचिद् अन्ये भयातुराः ॥ ८३ ॥ कथञ्चित् प्रपलाय्यैव ररक्षुर् असुम् आत्मनः । उष्णासृगाक्तसर्वाङ्गः संज्वलन् इव तेजसा । रामनाथश्चकास्ति स्म यथोषसि दिवाकरः ॥ ८४ ॥ येन केन प्रकारेण संरक्ष्याऽत्मानम् एयिवान् । सम्राजं ज्ञापयामास कुद्बुल्मुल्कः पराजयम् ॥ ८५ ॥ असहिष्णुस्ततः क्रुद्धः काफिरेभ्यः पराजयम् । समुवाच वचः सर्वान् मुहम्मदोऽनुगान् रुषा ॥ ८६ ॥ ईश्वरोपचिताः सन्तो हाऽपनोह्तृभिरप्युत । भयभीता जिताः सङ्ख्ये कालान्ते किं वदिष्यथ ॥ ८७ ॥ आ लौहित्याच्चा वाह्लिकादा विजेता मुहम्मदः । किन्नु द्वित्र पुराधीशमविजित्य पलायते ॥ ८८ ॥ नाऽपतिष्यद् यदि व्योम नोदजृम्भिष्यताऽवनिः । अत्यक्षं किल कर्मैतन्मनसा मे प्रतिश्रुतम् ॥ ८९ ॥ सो महत्तरया शाहि सेनयाऽलं चकार ह । स्वयं मलिकजादानमभिक्रमाय नव्यसे ॥ ९० ॥ देवगिरेः स निःसृत्य मलिग्जादा महाबलः । नौभिरुत्तीर्य कल्लोलां भीमसेनः सरिद्वराम् ॥ ९१ ॥ कृष्णां कर्णाटकं देशमनावृष्ट्याकुले तदा । आजगामाऽथ काले न तत्परं तत्परस्तदा ॥ ९२ ॥ गन्तुं सर्वे निदाघेऽसौ कृष्णाकुले बलं बुधः । स्थापयामास धैर्येण भूतिमिच्छन्हृदा दृढः ॥ ९३ ॥ परिच्छदपथं सम्यक्संसृज्याऽमित्रखादकः । समारेभे प्रयाणं सः प्राप्ते हि मासि चाऽश्विने ॥ ९४ ॥ अभितश्च समावृत्य कुम्मटदुर्गमुत्तमम् । चकार शिबिकां वीरः सैनिकैरयुतैः सह ॥ ९५ ॥ बहिर्निःसरणं राजा कम्पिलदेव आत्मवान् । नियुद्धं च रिपोः सेनाबाहुल्यात् समुपैक्षत ॥ ९६ ॥ स द्वयोर्मासयोर्धीर आवृत्याऽहर्निशं पुरम् । नाऽन्यमवसरं कञ्चिद् मलिग्जादा ददौ नृपम् ॥ ९७ ॥ राड् चाऽवशिष्टनूनान्नमाकलय्य पुरं तदा । कर्तव्यं किमतश्चेति मन्त्रिभिः सममन्त्रयत् ॥ ९८ ॥ चिन्तयित्वा ततस्तेऽपि नष्टप्रायं नु कुम्मटम् । द्रुत्वाऽतो नवदुर्गं हि गन्तव्यमिति मेनिरे ॥ ९९ ॥ निशिथीनीतमोगुप्ता मार्जारा इव निःस्वराः । कथञ्चिच्छलयित्वा ते पलायामासुर् आद् भटाः ॥ १०० ॥ यत्पञ्चभिः सहस्रैस्ते पञ्चायुतप्रजं पुरम् । बुधाः संमेनिरे तस्माद् अपर्याप्तं परिच्छदम् ॥ १०१ ॥ अन्नादिकमपर्याप्तं वीक्ष्य घुर्णितमानसः । संहृताः समुवाचेदं कम्पिलः सकलाः प्रजाः ॥ १०२ ॥ राजोवाच अद्य श्वो वा ध्रुवं सेना पुरं शाहानुशाहिनः । आगन्तेमं न पर्याप्तः सर्वेभ्यो विद्यते घसिः ॥ १०३ ॥ निर्गच्च्छत विकीर्णा वै यावद् अवसरो न्विह । आगतेषु पुनस्तेषु नाऽवसरमवाप्स्यथ ॥ १०४ ॥ अविजितेषु चाऽस्मासु युष्माकम् अभयोऽस्ति कम् । यदि जिता वयं कार्ये प्रमाणमीश्वरस्ततः ॥ १०५ ॥ अपरेद्युर्मलिग्जादा त्यक्तं रक्षितृभिर्बुधः । सकलं लुण्ठयित्य्वा तं प्रययौ सबलस्ततः ॥ १०६ ॥ द्वयोश्च दिनयोर्यात्रां कृत्वा सः पुर आहितः । भटानां नवदुर्गं चाऽजगाम निर्जितः क्रुधा ॥ १०७ ॥ आ मासाद् युयुधे शूरः कम्पिलो महतीं चमूम् । तदन्ते निर्जितप्रायम् आत्मानं सममन्यत ॥ १०८ ॥ ततस्तुरुष्कमाहूय घोर्शाष्पं विघ्नकारिणम् । राजोवाच वचो धीरो ध्रुवं मत्वा पराजयम् ॥ १०९ ॥ राजोवाच म्रियन्ते धेनवो हन्त म्रियन्ते बन्धवः प्रियाः । नरोऽपि म्रियते कीर्तिर्म्रियते न परेयुषः ॥ ११० ॥ श्वो निःसृत्य वयं दुर्गात्पतित्वा च रिपोर्बलम् । हता घ्नन्तः परां कीर्तिम् अवाप्स्यामो वीरेप्सिताम् ॥ १११ ॥ रक्षार्थं प्रेषयिष्यामि त्वां यादवेश्वरं प्रति । अवश्यं वीरबल्लालो रक्षिता शरणागतम् ॥ ११२ ॥ सदृशेऽवसरे वीरो महिमशाहिरात्मवान् । त्यत्याजाऽश्रयदं नैव शूरं हम्मीरभूपतिम् ॥ ११३ ॥ घोर्शाष्पस्तु परं भीरुर्नोत्सेहे वीरपूजितम् । कर्तुं कर्मोपपन्नं च वचो राज्ञोऽप्यमन्यत ॥ ११४ ॥ कांश्चिद् भटान् नियुज्याऽथ शरण्यो धर्मवान् नृपः । सहापत्यं सदारं च घोर्शाष्पं समप्रेषयत् ॥ ११५ ॥ भटैरङ्गीकृतं युद्धं स्त्रीभिरिष्टो हुताशनः । राज्ञः कम्पिलदेवस्य परार्थं जीवमुज्झतः ॥ ११६ ॥ ततः प्रजानामधिपः प्रभाते प्रवर्तमाने समरेऽतिशूरः । निःसृत्य दुर्गात् सभटः पदातीर् यातयन् घातयतः कबन्धान् ॥ ११७ ॥ प्रवर्तयन् सर्वत एव वीरो रक्तप्रवाहेण भयं पपात । क्षमाम् अलङ्कृत्य शरैर्विलिप्तः सः सूर्यमण्डलभिद् आद् बभूव ॥ ११८ ॥ ते प्रासादा निरुपमगुणास्ताः प्रसन्नास्तरुण्यो राज्यं तच्च द्रविणबहुलं ते द्विपास्ते तुरङ्गाः । त्यक्तुं यन्न प्रभवति जनः किञ्चिद् एकं परार्थं सर्वं त्यक्त्वा समिति पतितो हन्त कम्पीलदेवः ॥ ११९ ॥ पञ्चत्वं निर्जगामैवं शरीरं तस्य भूभृतः । कीर्तिः परं शरण्यस्य नाऽस्तमेति कथञ्चन ॥ १२० ॥ कम्पण उवाच मृते तु कम्पिले राज्ञि घोर्शाष्पः किं चकार ह । किमुत रक्षितो राज्ञा त्यक्तो वा शाहिनो भयात् ॥ १२१ ॥ माधव उवाच वृद्धः सो वीरबल्लालो नेच्छन्युद्धमथाऽपरम् । धोर्शाष्पं ससुतं राजा मलिकं प्रत्यप्रेषयत् ॥ १२२ ॥ शिरश्छित्त्वा मलिग्जादा घोर्शाष्पस्य क्रूरो जयी । घासे संस्थाप्य सम्राजे कृतकर्मा न्वप्रेषयत् ॥ १२३ ॥ विजित्य निर्गृहीतेषु तेषु मलिकजादना । भटेषु सङ्गमस्याऽसन्सुताः पञ्च महाबलाः ॥ १२४ ॥ नीता दिल्लीं च ये पश्चात् तत आगत्य दक्षिणान् । जिग्युर्देशान्बहून्वीरा बाहुबलं समाश्रिताः ॥ १२५ ॥ मधुरायाश्च विद्राव्य यवनान्सकलांस्त्वया । कृतं कर्मोपपन्नं ते तेषां कुलज कम्पण ॥ १२६ ॥

mādhava uvāca prāṇabhājaḥ śvasantīti kimu citraṃ dharātale | yaḥ kīrtyā smaryate prāptajannmāntaraḥ sa jīvati || 1 || astyagastyapadajyotsnāpāvanīkṛtabhūtale | deśaḥ karṇāṭako nāma vipule dakṣiṇāpathe || 2 || kiṣkindhāmabhisiñcantī nīlācchajalapūritā | vahatyaparagaṅgeha tuṅgabhadrā saridvarā || 3 || tatra mummudisiṃheyo mṛgendrasamatejasā | svīcakre vikrameṇaiva rājyaṃ nihatakaṇṭakam || 4 || sa pṛthag ākramantau tau nirvartya yādaveśvarau | kāle’pi yavanākrānte bubhuje medinīṃ ciram || 5 || tasmin kālakṣayād yāte pañcatvamātmajastataḥ | tasya kampiladevastu praśasāsa vasundharām || 6 || turuṣkaḥ kṛcchramāpannastasmin pṛthivīṃ praśāsati | ghorśāṣpaḥ kaścid āgatya prapede śaraṇaṃ kila || 7 || agre gatvā nṛpasyā’tha kampileśasya duḥkhaśaḥ | ghorśāṣpastamuvācedamasaṃsthulaṃ tato vacaḥ || 8 || turuṣka uvāca duṣṭebhyo’nviṣyamāṇasya yadi ced abhayaṃ nṛpa | prāpyamatra gṛhāṇā’smānno ced yāsyāmi kutracit || 9 || rājovāca ko’si kasya sutaścā’si kiṃvīryaḥ kiṃparākramaḥ | bhayaṃ te vidyate kasmāttanmamā’cakṣva tattvaśaḥ || 10 || turuṣka uvāca turuṣkāṇāṃ kule jāto ghorśāṣpaścā’smi nāmataḥ | kimātmaślāghayā brūyāṃ vīraṃ janā vadantyuta || 11 || ghīyāśuddīnarājasya svasrīyo’smi kulodvahaḥ | turuṣkeśasya hiṃsrasya bhrātṛvyo mandabhāktathā || 12 || vṛddhe jīvati samrāji nītyā ca vikrameṇa ca | sindhoraśamayaṃ kūle moghalānāmadhikramam || 13 || paścāddivaṃ prayāte tu tasmin bhūpe nṛśaṃsakaḥ | astambhayatturuṣkāṇāṃ nṛpatve svaṃ muḥammadaḥ || 14 || niṣkāraṇapramattebhyo rāḍbhyo yato’tiduḥsahaḥ | guṇastasmād madākrāntaḥ guṇinaḥ samapīḍayat || 15 || sāgarākhyasya durgasya svāmyahaṃ nā’sahe tataḥ | dambhonmīlitanetrasya tasyaitallokamardanam || 16 || śrutvaitad ruṣamāpanno hā dīnaṃ drohinaṃ nviti | saḥ prakṛtivirodhī māṃ tadā kaṣṭam aghoṣayat || 17 || svayaṃ raṇabhuvaṃ gantuṃ bhīruḥ sa tuglughādhamaḥ | rāṣṭriyaṃ gurjarātrasya prati māṃ samapreṣayat || 18 || sthitānāṃ ca sadā satya īśasyaikasya bhaktitaḥ | taddūtavākyagāmināṃ vijayo vidyate dhruvam || 19 || hā tāta māteti ca vedanārtaḥ kvaṇañchakṛdmūtrakaphānuliptaḥ | varaṃ mṛtaḥ kiṃ bhavane kimājau sandaṣṭadantachadabhīmavaktraḥ || 20 || kiṃ vā vijityā’tha nayeṃ suduṣṭaṃ daṇḍaṃ prati taṃ bata daṇḍanīyam | kiṃ vā mṛtaḥ svargasukhaṃ bhujeyaṃ paśyāmi hāniṃ n raṇeṣu kiñcit || 21 || antameti yadā sarvo jāto’sminpṛthivītale | klībavajjīvanādatra mṛtyureva garīyasī || 22 || vicintyevaṃ samīpasthāṃsturuṣkānsukulodbhavān | asṛjaṃ mahatīṃ senāṃ kṛtvā vacobhirātmasāt || 23 || tasmād malikajādānaṃ mahatyā senayā saha | aśṛṇoñca gṛhītuṃ māṃ devādrimāgataṃ drutam || 24 || sainikānsvānsamutsāhya svayaṃ ca dṛḍhamānasaḥ | ullollāṃ rabhasā tīrtvā prātar godāvarīṃ nadīm || 25 || tīre ca kaṭakaṃ tasyāḥ sanniveśyā’si saṃskṛtaḥ | vyūḍhā senā mayā tatra tribhāgā sarvatomukhā | vicāryā’tmaguṇānsamyaksthānaguṇāśca buddhiśaḥ || 26 || bahrāmaṃ dakṣiṇe vāme bedāraṃ madhyame tathā | saṃsthāpyā’tmānamatrastaḥ pratyaikṣe balamāśritaḥ || 27 || vājipādāvaghātaiḥ so nabhaḥ kurvanrajomayam | padātivāraṇairyukto maligjādā samāyayau || 28 || tatra śūrānnamaheṣvāsānnmṛgarājasāmānyudhi | tātārakhāna-mājīra-rijāśraphullamulkādīn || 29 || senāṃ cā’rṇavasaṅkalpāṃ gajāṃśca girisaṃnibhān | meghopamānhayāndṛṣṭvā bhītāṃstatraivamabravam || 30 || eko’pi hantyeva yathā mṛgendro mṛgānvanānte subahūnsvāśaktyā | jñātvā tadetatsamare’tra vīrā vihāya śokaṃ bhavateddhaśauryāḥ || 31 || ātmanaśca guṇānvīkṣya doṣānvīkṣya ripostathā | yudhyadhvaṃ dṛḍhasaṅkalpā na hi śocitum arhatha || 32 || mukte’tha samare rājan kolāhalo mahān abhūt | adṛśyata śaraiḥ śuklaiḥ śatacandraṃ nabhastalam || 33 || mayi ca ripusanyasya hṛdaṃ bhindati vikramāt | jayaṃ hastagataprāyaṃ tadā hā’cintayaṃ kila || 34 || upasargāḥ kriyāyoge mamā’jāyanta bhāgyajam | aśnute nā phalaṃ loke kālo vai duratikramaḥ || 35 || nikṛṣṭo’pasadānāṃ saḥ kṛtaghnānāṃ puraḥsaraḥ | śatrusainye ca bahrāmo nijāṃ senāmayojayat || 36 || parābhavaṃ dhruvaṃ dṛṣṭvā vidrohāttasya drohinaḥ | agacchaṃ prapalāyyā’haṃ sāgaradurgamuttamam || 37 || kośābhāvād balābhāvād annābhāvāt kathañcana | kṣemo durge na vāso’smiṃstyakto durgo’pi sāgaraḥ || 38 || śaraṇārthī tato durgād dravamāno’hamāgataḥ | pūrvavṛttaṃ mayā sarvamuktaṃ rājanyathātatham || 39 || duṣṭebhyo’nviṣyamāṇasya yadi ced abhayaṃ nṛpa | prāpyamatra gṛhāṇā’smānno ced yāsyāmi kutracit || 40 || rājovāca tvayā’pi tvajjanaiścā’pi pīḍito’haṃ nu yadyapi | tathā’pi śaraṇāpannaṃ nā’vamaṃsye kathañcana || 41 || ko bibhrannāma loke’sminnṛpasya syād anudyamaḥ | trātuṃ naraṃ bhayagrastaṃ svīyaṃ śaraṇamāgatam || 42 || svāgataṃ śaka bhadraṃ te yāvatsnāyuṣu me’sṛjaḥ | syustāvattvāmahaṃ rakṣye prāṇairapi vaco mama || 43 || bhautikena śarīreṇa naśvareṇa cirasthitam | lapsyamānaṃ yaśaḥ ko vā parihartuṃ samīhate || 44 || durgaṃ tasmin dṛḍhīkartuṃ vyaste rājñi tu kāścana | yātā yāmāstataḥ kaścit turuṣkadūta āyayau || 45 || dūta uvāca sahoṣitaṃ tvayā rājan turuṣkeśasya śrīmataḥ | kṛtaghnaṃ kṛtajñasyakaṃ kathañcicchuśrumo vayam || 46 || yadīcchase mṛṣāṃ samyag ugravīryasya kāñcana | pāṃśulaṃ me prayacchemaṃ ghorśāṣpaṃ yavanādhamam || 47 || śreyaskaraṃ vacastūrṇaṃ yadi śāhānmuśāhinaḥ | na cā’numaṃsyase cettvaṃ haniṣyase na saṃśayaḥ || 48 || pratidehi tvaraṃ rājan ghorśāṣpaṃ vighnakāriṇam | mṛḍo’pi na punaḥ samrāḍ naścetthā marṣayiṣyati || 49 || parātmabalamūḍhāśced avarotsyanti kukkurāḥ | hastināṃ yadi panthānaṃ pekṣyante hyacirāt kila || 50 || rājovāca mattebhakumbhasthalabaddhanetraṃ pañcānanaṃ ced avamanyate saḥ | kartā punaḥ kiṃ vigatendriyaḥ san sutīkṣṇadantāgragṛbhītakaṇṭhaḥ || 51 || ācāro hyayamāmnātaḥ śāśvato no raghoḥ kule | iyuḥ prāṇā iyānnaiva vacanaṃ naḥ kathañcana || 52 || dūta uvāca yadyevaṃ vyavahāraste samrājaṃ no mṛḍaṃ prati | mṛgayāvyasanī hantā satyaṃ tvā mṛgavad bhuvi || 53 || ityuktvā niryayau dūto mānī śāhānmuśāhinaḥ | asvīkāraṃ vahan rājño bhartāraṃ svaṃ punaḥ prati || 54 || yāteṣu keṣucittasmāddineṣu matimānnṛpaḥ | śuśrāva navadurgastha ākramaṇāya roṣataḥ || 55 || kummaṭadurgam āyāntaṃ sasainyaṃ yavaneśvaram | senānībhiryutaṃ vīrairdevagirerdrutaṃ drutaḥ || 56 || mantrayitvā sabhāsadbhiḥ sarvaiśca mantribhiḥ saha | rakṣituṃ kummaṭaṃ durgaṃ nirṇinye kampilīśvaraḥ || 57 || dṛḍhīkartuṃ tato durgaṃ baicappaṃ mantriṇaṃ puraḥ | anvañcamātmajaṃ rājā kāṭaṇṇaṃ samapreṣayat | saghorśāṣpaṃ śūraṃ śūraḥ satkṣātra iva mūrtimān || 58 || tato muḥammadaḥ śāhī devagiryāṃ svayaṃ sthitaḥ | raknuddīnaṃ samādiśad ānaya drohinaṃ nviti || 59 || apare’hani saṃruddhya durgaṃ śako’bhitastataḥ | tatparo niśāyāṃ bhettuṃ viśvasta ātmano bale || 60 || tasthau paraṃ sa niḥsṛtya saśako nṛpateḥ sutaḥ | vyūḍhaṃ bibheda tauruṣkaṃ niḥśaṅko dhāvayan nvarīn || 61 || āghātaṃ rājaputrasya raudraṃ te tvasahiṣṇavaḥ | palāyāṃ cakrire tūrṇaṃ turuṣkā vā itastataḥ || 62 || prapalāyyā’risainyaṃ saḥ śriyā paramayā yutaḥ | āninye’rituraṅgānāṃ vijayī dvisahasrakam || 63 || so nūnacaturāṅgena jito’nūnabalādhipaḥ | saṅgṛhya keṣucittu senāṃ saptāheṣu ruṣā’kramat || 64 || yasmin senāpatiṃ śāhī kudbulmulkaṃ cakāra ha | śūramamarṣayankruddho raknuddīnaṃ parājitam || 65 || malikānucaraḥ so’pi saṃskṛtya sainyam ātmanaḥ | daṇḍituṃ kampilaṃ bhūpaṃ prayāṇaṃ ca cakāra ha || 66 || durgārodhaṃ vicintyivaṃ bhavyaṃ śāhānmuśāhinaḥ | samantrī sthānadārḍhārthyaṃ dattacitto babhau nṛpa || 67 || saṅgrahād aśmanāṃ vīraḥ śastrāṇāṃ ca tathā nṛpaḥ | bhaṭānām ugravīryāṇāṃ jñānināṃ caiva mantriṇām || 68 || annādīnāmapāṃ rājā bālukānāṃ ca mantritaḥ | kummaṭaṃ kṛcchrajayyaṃ saḥ kampilaḥ samamanyata || 69 || jīrṇoddhāre’samāpte’tha durgasyā’ricamūpatiḥ | tvarā’gamyā’rurodheṣṭaṃ kudbulmulkaḥ pratāpavān || 70 || pūrvātsenāpateḥ svaṃ so didarśayiṣur uttamam | dvitīye’hani durgasya samārebhe’tha bhedanam || 71 || digbhyastisṛbhya evaike samaye yugapat tiraḥ | protsāhayanbhaṭānmā mā kāphireṣu mamarṣata || 72 || prākāraṃ kecid āruhya varmitāḥ samayā śakāḥ | sannadhān rakṣato’marṣā yuyudhire bhayaṃ vinā || 73 || rājā’pi kṛcchramāpanno garjan roṣeṇa siṃhavat | ānayya vāhinīmekāṃ durgabhedina āpatat || 74 || yudhyamānaṃ nṛpaṃ cā’gre dṛṣṭvā saṃlabdhacetasaḥ | punarutsāhitā viśve babhuvū rakṣaṇe bhaṭāḥ || 75 || śakāḥ keciccharairviddhaḥ kṛttāḥ kecittathā’pare | uṣṇabālubhiruṣṭāśca mamruranye tatastataḥ || 76 || nidāgha āmravatpetusturuṣkā dalitā yadā | virarāma tadā’ghātastadrātrau rakṣatāṃ vaśe || 77 || aparedyuḥ prabhāte’tha kampilena mahaujasā | durgasyā’gre camūrvyūḍhā niyuddhaṃ pratimuñcatā || 78 || taddṛṣṭvāya prativyūḍhā kudbulmulkena sāmpratam | senā’dṛśyata ruṣṭena pratikarma cikīrṣatā || 79 || saṃsthāpya pakṣayorvājivāraṇau śastravicchakaḥ | cicāya madhyame pattiṃ budhasturuṣkadhanvinām || 80 || śrīmatkampiladevasya sunurjyeṣṭhaḥ pratāpavān | sahā’śvenā’rvatā dhīmān rāmanātho bhayaṅkaraḥ || 81 || balena vyūhamadhye’reḥ patitvā’tha mahaujasā | viklavāndhāvayāmāsa bhayabhītānmṛgān iva || 82 || nihatā bahavastasminturuṣkā divase’rayaḥ | baddhāḥ kecid gṛhītāśca kecid anye bhayāturāḥ || 83 || kathañcit prapalāyyiva rakṣur asum ātmanaḥ | uṣṇāsṛgāktasarvāṅgaḥ sañjvalan iva tejasā | rāmanāthaścakāsti sma yathoṣasi divākaraḥ || 84 || yena kena prakāreṇa saṃrakṣyā’tmānam eyivān | samrājaṃ jñāpayāmāsa kudbulmulkaḥ parājayam || 85 || asahiṣṇustataḥ kruddhaḥ kāphirebhyaḥ parājayam | samuvāca vacaḥ sarvān muḥammado’nugān ruṣā || 86 || īśvaropacitāḥ santo hā’panohtṛbhirapyuta | bhayabhītā jitāḥ saṅkhye kālānte kiṃ vadiṣyatha || 87 || ā lauhityāccā vāhlikādā vijetā muḥammadaḥ | kinnu dvitra purādhīśamavijitya palāyate || 88 || nā’patiṣyad yadi vyoma nodajṛmbhiṣyatā’vaniḥ | atyakṣaṃ kila karmaitanmanasā me pratiśrutam || 89 || so mahattarayā śāhi senayā’laṃ cakāra ha | svayaṃ malikajādānamabhikramāya navyase || 90 || devagireḥ sa niḥsṛtya maligjādā mahābalaḥ | naubhiruttīrya kallollāṃ bhīmasenaḥ saridvarām || 91 || kṛṣṇāṃ karṇāṭakaṃ deśamanāvṛṣṭyākule tadā | ājagāmā’tha kāle na tatparaṃ tatparastadā || 92 || gantuṃ sarve nidāghe’sau kṛṣṇākule balaṃ budhaḥ | sthāpayāmāsa dhairyeṇa bhūtimicchanhṛdā dṛḍhaḥ || 93 || paricchadapathaṃ samyaksaṃsṛjyā’mitrakhādakaḥ | samārebhe prayāṇaṃ saḥ prāpte hi māsi cā’śvine || 94 || abhitaśca samāvṛtya kummaṭadurgamuttamam | cakāra śibikāṃ vīraḥ sainikairayutaiḥ saha || 95 || bahirniḥsaraṇaṃ rājā kampiladeva ātmavān | niyuddhaṃ ca ripoḥ senābāhulyāt samupaikṣata || 96 || sa dvayormāsayordhīra āvṛtyā’harniśaṃ puram | nā’nyamavasaraṃ kañcid maligjādā dadau nṛpam || 97 || rāḍ cā’vaśiṣṭanūnānnamākalayya puraṃ tadā | kartavyaṃ kimataśceti mantribhiḥ samamantrayat || 98 || cintayitvā tataste’pi naṣṭaprāyaṃ nu kummaṭam | drutvā’to navadurgaṃ hi gantavyamiti menire || 99 || niśithīnītamoguptā mārjārā iva niḥsvarāḥ | kathañcicchalayitvā te palāyāmāsur ād bhaṭāḥ || 100 || yatpañcabhiḥ sahasraiste pañcāyutaprajaṃ puram | budhāḥ saṃmenire tasmād aparyāptaṃ paricchadam || 101 || annādikamaparyāptaṃ vīkṣya ghurṇitamānasaḥ | saṃhṛtāḥ samuvācedaṃ kampilaḥ sakalāḥ prajāḥ || 102 || rājovāca adya śvo vā dhruvaṃ senā puraṃ śāhānmuśāhinaḥ | āgantemaṃ na paryāptaḥ sarvebhyo vidyate ghasiḥ || 103 || nirgaccchata vikīrṇā vai yāvad avasaro nvih | āgateṣu punasteṣu nā’vasaramavāpsyatha || 104 || avijiteṣu cā’smāsu yuṣmākam abhayo’sti kam | yadi jitā vayaṃ kārye pramāṇamīśvarastataḥ || 105 || aparedyurmaligjādā tyaktaṃ rakṣitṛbhirbudhaḥ | sakalaṃ luṇṭhayityvā taṃ prayayau sabalastata || 106 || dvayośca dinayoryātrāṃ kṛtvā saḥ pura āhitaḥ | bhaṭānāṃ navadurgaṃ cā’jagāma nirjitaḥ krudhā || 107 || ā māsād yuyudhe śūraḥ kampilo mahatīṃ camūm | tadante nirjitaprāyam ātmānaṃ samamanyata || 108 || tatasturuṣkamāhūya ghorśāṣpaṃ vighnakāriṇam | rājovāca vaco dhīro dhruvaṃ matvā parājayam || 109 || rājovāca mriyante dhenavo hanta mriyante bandhavaḥ priyāḥ | naro’pi mriyate kīrtirmriyante na pareyuṣaḥ || 110 || śvo niḥsṛtya vayaṃ durgātpatitvā ca riporbalam | hatā ghnantaḥ parāṃ kīrtim avāpsyāmo vīrepsitām || 111 || rakṣārthaṃ preṣayiṣyāmi tvāṃ yādaveśvaraṃ prati | avaśyaṃ vīraballālo rakṣitā śaraṇāgatam || 112 || sadṛśe’vasare vīro mahimaśāhirātmavān | tyatyājā’śrayadaṃ naiva śūraṃ hammīrabhūpatim || 113 || ghorśāṣpastu paraṃ bhīrurnotsehe vīrapūjitam | kartuṃ karmopapannaṃ ca vaco rājño’pyamanyata || 114 || kāṃścid bhaṭān niyujyā’tha śaraṇyo dharmavān nṛpaḥ | sahāpatyaṃ sadāraṃ ca ghorśāṣpaṃ samapreṣayat || 115 || bhaṭairaṅgīkṛtaṃ yuddhaṃ strībhirīṣṭo hutāśanaḥ | rājñaḥ kampiladevasya parārthaṃ jīvamujjhatāḥ || 116 || tataḥ prajānāmadhipaḥ prabhāte pravartamāne samare’tiśūraḥ | niḥsṛtya durgāt sabhaṭaḥ padātīr yātayan ghātayataḥ kabandhān || 117 || pravartayan sarvata eva vīro raktapravāheṇa bhayaṃ papāta | kṣamām alaṅkṛtya śarairviliptaḥ saḥ sūryamaṇḍalabhid ād babhūva || 118 || te prāsādā nirupamaguṇāstāḥ prasannāstaruṇyo rājyaṃ tacca draviṇabahulaṃ te dvipāste turaṅgāḥ | tyaktuṃ yanna prabhavati janaḥ kiñcid ekaṃ parārthaṃ sarvaṃ tyaktvā samiti patito hanta kampīladevaḥ || 119 || pañcatvaṃ nirjagāmaivaṃ śarīraṃ tasya bhūbhṛtaḥ | kīrtiḥ paraṃ śaraṇyasya nā’stameti kathañcana || 120 || kampaṇa uvāca mṛte tu kampile rājñi ghorśāṣpaḥ kiṃ cakāra ha | kimuta rakṣito rājñā tyakto vā śāhino bhayāt || 121 || mādhava uvāca vṛddhaḥ so vīraballālo necchanyuddhamathā’param | dhorśāṣpaṃ sasutaṃ rājā malikaṃ pratyapreṣayat || 122 || śiraśchittvā maligjādā ghorśāṣpasya krūro jayī | ghāse saṃsthāpya samrāje kṛtakarmā nvapreṣayat || 123 || vijitya nirgṛhīteṣu teṣu malikajādanā | bhaṭeṣu saṅgamasyā’san sutāḥ pañca mahābalāḥ || 124 || nītā dillīṃ ca ye paścāt tata āgatya dakṣiṇān | jigyurdeśānbahūnvīrā bāhubalaṃ samāśritāḥ || 125 || madhurāyāśca vidrāvya yavanānsakalāṃstvayā | kṛtaṃ karmopapannaṃ te teṣāṃ kulaja kampaṇa || 126 ||